Leidsch Dagblad – November 12, 2016

Trump en de macht van de schaamte

(English below Dutch)

Donald Trump – een openlijke racist, seksist en xenofoob – is gekozen tot president van de Verenigde Staten. Ik behoor niet tot de school die denkt dat het allemaal wel mee zal vallen.

Maar zoals ik eerder schreef: ik ben geen voorspeller. Gelukkig, want in het Grote Vingerwijzen dat altijd volgt na verkiezingen, krijgen de opiniepeilers, die een overwinning voor Hillary Clinton verwachtten, het wel voor hun kiezen. Tegelijk staan ze nu onder druk om meteen weer verder te voorspellen. Het is hun vak en iedereen wil weten wat er gaat gebeuren. Een logische, maar ook een onmogelijke vraag. Trump heeft vaak gezegd dat hij onvoorspelbaar wil zijn. Voor een slinkse zakenman is het handig je kaarten dicht tegen de borst te houden. Maar voor de rest van de toch al instabiele wereld is het potentieel gevaarlijk als de mondiale militaire grootmacht niet betrouwbaar is. Maar of dat als eerste tot problemen gaat leiden in Turkije, Iran, Duitsland, Jemen, Estland, China, of misschien wel helemaal nergens – geen idee.

En ook al die andere vragen. Wordt abortus nu verboden? Komt die muur aan de Mexicaanse grens er echt? Gaan er op grote schaal deportaties van illegalen plaatsvinden?  Ik weet het niet. Omdat de Republikeinse partij nu niet alleen de president levert, maar ook een meerderheid heeft in het Huis van Afgevaardigden en de Senaat, én in het zwaar gepolitiseerde Hooggerechtshof, is er weinig reden voor gerustheid.

Als “Obamacare”, het collectieve zorgverzekeringsprogramma, sneuvelt – en dat valt wel te verwachten – komen twintig miljoen toch al kwetsbare mensen zonder zorgverzekering te zitten. Dat betekent in de meeste staten dat mensen niet naar de dokter kunnen, tot ze in acuut levensgevaar zijn. Ik vond het al een ramp toen wij – verzekerd en wel – in de VS woonden. Als één van de kinderen van een klimrek viel of ongebruikelijk hoge koorts had, raakte ik vooral in de stress over de verzekeringspapieren, en of we bij een huisartsenpost zouden belanden die zaken deed met onze verzekeraar.

Amerika is één van de vijf landen ter wereld zonder enige landelijke vorm van betaald zwangerschapsverlof – wat Trump trouwens heeft beloofd te veranderen – en de zorgcultuur is er anders dan in Nederland. Medische zorg is duur en commercieel en Amerikanen verwachten niet veel van de overheid op dit punt. Maar ook Amerikaanse ouders raken gestresst als ze niet naar de dokter kunnen met hun zieke kind.

Verder geen voorspellingen van mij. Wel een paar gedachten over oorzaken. Ik hoor er veel. Er zitten in Florida zoveel zwarten in de gevangenis – als tien procent van hen had mogen stemmen en ze hadden op Hillary Clinton gestemd, had zij gewonnen. De witte vrouwen hebben toch op Trump gestemd – het is hún schuld. De witte arbeidersklasse voelt zich verwaarloosd. En: vrouwenhaat! Al die factoren hebben meegespeeld, maar leveren een beperkte verklaring. De vertaling in demografische groepen suggereert een homogeniteit binnen die groepen die er niet is. ‘De elite’, ‘de latinos’, ‘de arme blanken’. Stuk voor stuk bestaan die groepen niet als zodanig. Het zijn etiketten die de werkelijkheid zo plat slaan als een dubbeltje, maar de beeldvorming intussen wel beïnvloeden.

Een analyse die voor mij meer verhelderde, was die van Adam Haslett in het blad The Nation van een maand geleden. Wilt u het lange, Engelstalige, origineel lezen, google dan ‘Donald Trump, Shamer in Chief’. Haslett beargumenteert de stelling dat de drijvende emotie van deze verkiezingen schaamte was – economische, etnische, of persoonlijke schaamte. Dus niet woede, zoals alom wordt aangenomen. Bijna iedereen in de VS schaamt zich, schrijft Haslett. Voor armoede, relatieve imperfectie in vergelijking met andermans Facebookfoto’s, overgewicht, tegenvallende bedrijfsresultaten, werkloosheid. De huidige cultuur – Donald Trump voorop – is erop gericht die schaamte uit te buiten. Het gebrek aan solidariteit en echt contact tussen mensen maakt het aantrekkelijk om eigen schaamte te neutraliseren door anderen nog harder te vernederen.

Op Twitter zie ik dat veel gebeuren. Iemand zegt iets, en een ander valt hem keihard, op de man – of vaker, vrouw – aan. Dat gebeurt op een manier die in gewoon menselijk contact buiten iedere orde zou zijn. Twitter is een soort schoolplein, en het lekkere van zo’n aanval zit er voor veel mensen, denk ik, in dat het in het openbaar gebeurt. Iedereen ziet jou, in 140 welgekozen tekens, die ander de grond in boren. Sociale media lenen zich bij uitstek voor dat soort pestgedrag. En pesten is een strategie om om te gaan met sociale onveiligheid in een groep. In de Amerikaanse maatschappij voelen de meeste mensen, of ze nu links, rechts, man, vrouw, arm, rijk, zwart of wit zijn, zich beschaamd en onveilig. Dat wordt versterkt door de nationale ideologie dat Amerika het beste land met de meeste mogelijkheden voor iedereen is. Als je dan buiten de boot valt, op wat voor manier dan ook, ligt het blijkbaar aan jezelf.

Wellicht de makkelijkste manier om dat gevoel te dempen, en je in elk geval een beetje superieur te voelen, is door anderen te pesten. En sociale media bieden een perfecte omgeving om dat te doen. Facebook vormt tegenwoordig een van de laatste plekken waar mensen elkaar dagelijks ontmoeten. In kerken en op dorpspleinen werd vroeger al gepest, want ook daar was vaak eerder een sfeer van schaamte dan van open contact. Maar Facebook en Twitter lenen zich voor een veel explicietere en ergere vorm. Donald Trump is er een expert in en heeft duizenden twitteraars achter zich, die al jaren systematisch Hillary Clinton online kapot maken. Met succes.

Trump heeft daarmee van schaamte een wapen gemaakt. Niemand wil zelf gepest worden en als je hem, de ‘Shamer in Chief’ maar volgt, dan behoor je zelf tot het gilde van pesters, en niet tot dat van slachtoffers. Dan hoef je de schaamte over je eigen gebrek aan succes, rijkdom, of wat dan ook, niet te voelen.

Je kunt natuurlijk ook anders omgaan met je eigen schaamte en met die van anderen. Ik heb in de periode dat ik voor deze krant mocht schrijven, één keer een nare reactie gekregen. Overduidelijk bedoeld om te kleineren. Het werkte. Ik voelde mezelf krimpen. Maar de angel was eruit zodra ik het voorval deelde met een collega die ik vertrouw en die, zoals voorzien, lief en geestig reageerde. Schaamte als basisgevoel en sociale media als dorpsplein stimuleren niet tot openhartigheid of goed luisteren. Toch is dat een betere uitweg dan een piramidespel van vernedering met Trump aan de top. En het is een uitweg die ook in de VS open blijft – al lijkt het land nu nog verder gepolariseerd dan vorige week.

Dan tot slot, want ik ben na vandaag niet weg, maar deze reeks over de verkiezingen is wel afgerond. Ik wil iedereen die deze stukken gelezen heeft hartelijk bedanken. Zeker degenen die de moeite namen inhoudelijk te reageren, en in het bijzonder de drie – Willemien Groot, Vincent van der Noort en Menno Polak – die alles vooraf gelezen hebben en veel, soms beschamende, fouten hebben voorkomen. En die mij weer bij elkaar hebben geveegd, toen ik afgelopen woensdag toch behoorlijk kapot was van het nieuws.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *