Leidsch Dagblad – December 31, 2016

Trumpisme en het eind van de lange twintigste eeuw

Sara Polak

Er was een gruwelijke aanslag in Berlijn. Zanger George Michael overleed, net als schrijfster en Star Wars-prinses Carrie Fisher. Een veelgehoorde mantra was dat 2016 zo’n vreselijk jaar was. Ga weg 2016, we hebben een hekel aan je! Ik snap het gevoel, en heb er hartelijk om gelachen toen deze trend zich voor het eerst aftekende. Dat was naar aanleiding van de dood van David Bowie. 2016 was op dat moment acht dagen oud.

Inmiddels lijkt het mij naïef aan te nemen dat we hier met de slechte vibes van één uitzonderlijk jaar te maken hebben en dat 2017 het patroon van 2014 en 2015 zal hervatten. Ik denk dat 2016 een historisch keerpunt vormt, doordat de ideologische beweging die we nu ‘Trumpisme’ noemen voor het eerst concrete macht heeft. Die term is nieuw, maar de beweging is niet van gisteren.

De Britse historicus Eric Hobsbawm populariseerde in de jaren negentig de uitdrukkingen ‘de lange negentiende’ en ‘de korte twintigste eeuw’ om de recente geschiedenis van het Westen te begrijpen. De lange negentiende eeuw liep in Hobsbawms visie van 1789, het jaar van de Franse Revolutie, tot 1914, het jaar waarin de Eerste Wereldoorlog uitbrak. Dit was in Europa en de Verenigde Staten een eeuw van industriële revolutie, vooruitgang in levensstandaarden, de opkomst van democratische en nationale culturen. De korte twintigste eeuw loopt van 1914 tot en met 1991, het jaar waarin de communistische Sovjet-Unie uiteen viel. Je zou kunnen zeggen dat de korte twintigste eeuw in Nederland extra kort was, omdat ze pas op 10 mei 1940 het land binnenmarcheerde.

Dit is de eeuw waarin de wereld ontstond zoals wij die kennen. Via de gruwelen van  twee Wereldoorlogen en de Koude Oorlog naar dekolonisatie en emancipatie van vrouwen en minderheden. Naar een wereld vol moderne technologie, massamedia en toenemende globalisering. Met Amerika als lichtend voorbeeld en wereldwijde voorvechter van vrijheid, democratie, pluralisme en kapitalisme.

Hobsbawm heeft het niet kunnen meemaken, want hij overleed in 2012, maar bij nader inzien geloof ik niet dat 1914-1991 de meest bruikbare periodisering is om over de twintigste eeuw te denken. Het is te vroeg om het zeker te weten, maar ik denk dat de lange twintigste eeuw – de Amerikaanse eeuw, de eeuw van wereldwijde democratisering – van 1914 tot en met 2016 liep. Met de opkomst en verkiezing van Donald Trump is aan die periode een einde gekomen. Niet vanwege de persoon, maar vanwege de xenofobe en antidemocratische ideologie die hij vertegenwoordigt. Die ideologie heeft wereldwijd de wind mee, en heeft plotseling meer macht dan ooit.

De wereld waar we vandaag in leven, schreef de Amerikaanse historicus Arthur Schlesinger in 1998, is Franklin Roosevelts wereld. Daar zat, zeker toen, iets in. Roosevelts wereld zoals die, vooral door de Tweede Wereldoorlog, ontstond, was er één waarin de Amerikanen hun model van democratie, vrijheid, gelijkheid, pluralisme en kapitalisme actief uitventten. Compleet met typisch Amerikaanse innovaties, muziekgenres en fastfoodketens. Doordat het Amerikaanse internationalisme van de lange twintigste eeuw zowel progressieve als imperialistische aspecten had, kreeg het aan beide kanten van het politieke spectrum een logische plek. Net als de Democratische Roosevelt waren Republikeinse presidenten Dwight Eisenhower, Ronald Reagan en beide Bushes echte internationalisten.

In de verbazing over de snelle opkomst van Trumps protectionistisch-nationalistische beweging zou je haast vergeten dat er al de gehele lange twintigste eeuw een beweging bestond tegen dat internationalisme. In de jaren twintig had die beweging felle kritiek op de toestroom van immigranten en dwong ze de overheid tot het instellen van strikte quota, gebaseerd op het land van herkomst. Zowel toen Amerika betrokken dreigde te raken bij de Eerste Wereldoorlog als bij de Tweede, had het isolationisme een grote aanhang. Veel isolationisten hadden wel bewondering voor Hitler, en in elk geval vond men dat Europa zijn eigen problemen moest oplossen. Rond 1940 ging het wellicht zelfs om meer dan de helft van de bevolking.

Toen Roosevelt zich dat jaar voor de derde keer verkiesbaar stelde als president – een unicum in de Amerikaanse geschiedenis – zou hij misschien verloren hebben als de Republikeinen een isolationistische kandidaat hadden genomineerd. Maar hun kandidaat, Wendell Willkie, was ook voorstander van ingrijpen in het conflict in Europa, en bood de kiezers dus geen isolationistisch alternatief. Willkie verloor de verkiezingen verpletterend.

Roosevelt kreeg ontzettend gelijk met zijn interventionisme, zowel vanuit moreel oogpunt, als in de zin dat het de VS tot het rijkste en machtigste land ter wereld maakte. Daardoor was er na 1945 weinig over van de isolationistische stroming. Waren isolationisten in de jaren dertig nog vooral rechts georiënteerd, later vonden ze juist bij de Republikeinen weinig gehoor. Althans, wel voor hun strijd tegen immigratie en burgerrechten voor etnische minderheden, maar niet voor hun bezwaar tegen ingrijpen in overzeese conflicten. Tot Donald Trump. Dat Trump zich nu afficheert als tegenstander van het eerste uur van de oorlog in Irak, past bij zijn streven de nooit geheel verdwenen scepsis tegen bemoeienis met het buitenland te belichamen.

Trumpisme is, kortom, allesbehalve nieuw in de VS. Dit is wel de eerste keer dat het nadrukkelijk aan de macht is. Trump lanceerde donderdag twee basisregels voor zijn regering: ‘buy American, hire American’ (koop Amerikaans, neem Amerikaans personeel). Natuurlijk valt ook dat weer te relativeren. Zijn geliefde rode petje is made in China. Zijn zakenimperium heeft duizenden migranten laten invliegen om in de VS voor zijn ondernemingen te werken. Om nog maar te zwijgen van het feit dat hij waarschijnlijk mede door Russische inmenging in het zadel is geholpen. Bovendien is een groot deel van zijn kabinet helemaal niet tegen globalisering van de handel.

Maar als Trump ergens consistent in is, dan is het wel in zijn xenofobe en antidemocratische reflexen. De tijd dat in de VS vrijheid, gelijkheid, democratie en pluralisme de standaard en de belangrijkste exportproducten waren, lijkt voorbij. Dat is slecht nieuws, niet in de laatste plaats voor Europa. Hoe onverantwoord, arrogant en mislukt veel Amerikaanse interventies in de laatste decennia ook waren. De lange twintigste eeuw, Roosevelts wereld, is in 2016 gesneuveld. Fasten your seatbelts.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *