Leidsch Dagblad – 15 October 2016

Een tikkende tijdbom in de VS

Hoewel ik Bob Dylan de Nobelprijs voor Literatuur van harte gun, hoop ik al jaren dat het die andere overjarige witte Amerikaan wordt: Philip Roth. Zijn roman The Plot Against America (2004) biedt een interessant perspectief op de huidige verkiezingsstrijd. De titel is lastig te vertalen, want Plot is dubbelzinnig.

Het boek verscheen in de periode dat alle grote Amerikaanse schrijvers hun belangrijke werk over het collectieve trauma van de aanslagen van 9/11 schreven. Zeker toen lag het voor de hand om de titel te begrijpen als ‘Het complot tegen Amerika’. Eigenlijk is het in het geval van Roth meer een letterlijke ‘plot’, een verhaal tégen het geflatteerde zelfbeeld van de Verenigde Staten. Een fictieve geschiedenis die tegengas geeft tegen de overtuiging dat, toen Europa in de jaren veertig werd overspoeld door nazisme, communisme en aanverwante genocidale ismes, Amerika een baken was van strijdvaardige eenheid en democratie.

The Plot is zogenaamd Roths eigen jeugdherinnering in een Joods gezin in een voorstad van New York, met een belangrijke fictieve aanpassing : niet Franklin Roosevelt, maar de nazi-vriendelijke Republikein Charles Lindbergh wordt in 1940 president van de VS. In werkelijkheid was Lindbergh een legendarische piloot die als eerste de Atlantische Oceaan overvloog. Hij was weliswaar een fanatiek pleitbezorger van het Amerikaanse isolationisme, een Hitler-apologeet met fascistische en antisemitische trekken, maar geen president. Zelfs geen kandidaat, al is die mogelijkheid wel overwogen. De beweging die Charles Lindbergh leidde heette America First, een motto dat Republikeinse kandidaat Donald Trump ook regelmatig gebruikt. America First stond voor de populaire overtuiging dat Amerika geen geld en levens moest verspillen aan overzeese conflicten. Met Trump is die gedachte terug van lang weggeweest. In Roths roman leidt Lindberghs presidentschap tot een enorme golf van antisemitisme. Lindbergh brengt onderhuidse anti-Joodse gevoelens naar de oppervlakte onder gewone Amerikanen die leiden tot extreme discriminatie en zelfs lynchpraktijken.

Roth zelf benadrukte dat zijn roman niet bedoeld was als metafoor voor 9/11 of een andere gebeurtenis in het heden. Maar Trump is niet zomaar een erfgenaam van Lindberghs politieke inslag. Wat we zien gebeuren in de VS, komt akelig dichtbij Roths what if?-fantasie. Agressie en polarisatie waarvan Amerikanen graag geloven dat ze overal ter wereld voorkomen, maar niet in hun eigen land of the free, steken de kop op. Los van de vraag of hij zelf begrijpt wat hij doet, maakt Trump concreet zichtbaar wat Roth  beschreef in zijn gedachte-experiment against America: die sentimenten zijn er wél en ze vormen een tikkende tijdbom.

Ik ben voorzichtig met historische vergelijkingen. Een vriend van mij is gepromoveerd op het fenomeen Vietnam-vergelijking in de Amerikaanse politiek. Zijn belangrijkste conclusie: historische vergelijkingen lijken aantrekkelijk doordat er altijd politiek bruikbare overeenkomsten zijn tussen verleden en heden, maar de verschillen zijn vele malen groter. Dat lijkt me een cruciaal inzicht. En als je dan toch wilt vergelijken, benoem dan waarom dit betekenisvol is. Donald Trump en Charles Lindbergh zijn producten van historisch verschillende omstandigheden, maar belichamen dezelfde xenofoob-isolationistische stroming in de Amerikaanse politieke cultuur. En beiden ontketenen – Lindbergh in Roths fictie, Trump in de online en offline realiteit van nu – extreme verschuivingen in wat mensen zich veroorloven als het gaat om het uitsluiten van minderheidsgroepen. Door Roosevelts ingrijpen in de Tweede Wereldoorlog is het makkelijk te vergeten dat er in de VS veel antisemitisme was. Ook nu heerst er een intense kapotmaakdrang bij groepen kiezers. Trump wakkert die gevoelens aan en brengt ze naar de oppervlakte. Arme Bob. The times they are a-changin’.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *